Đây là món được ví như “lộc trời” vì có sẵn trong tự nhiên, đến mùa người dân lại cặm cụi thu hoạch, chế biến thành món ngon. Dần dần, đây trở thành món đặc sản, xuất hiện từ quán bình dân đến nhà hàng sang trọng và là món ăn không thể bỏ qua nếu du khách đến với Quảng Ngãi.
Nhắc đến Quảng Ngãi, nhiều du khách thường nhớ ngay đến đặc khu Lý Sơn nổi tiếng với củ tỏi với hương vị đặc trưng là kết tinh của đất và trời ở vùng đất này, hay nhớ đến cá bống sông Trà, kẹo gương giòn tan, cốm rang... Thế nhưng, với người dân địa phương, có một thứ “lộc trời” mộc mạc hơn, gắn bó bền bỉ với nhịp sống sông nước và trở thành ký ức ẩm thực khó quên đó là con don.
Con don được người dân khai thác qua bao thế hệ và trở thành món đặc sản mà bất cứ ai ghé Quảng Ngãi cũng nên thử một lần.
Con don là loài nhuyễn thể nước ngọt, hình dáng nhỏ, vỏ mỏng, sống tập trung ở các bãi cát, bãi bùn ven sông. Ở Quảng Ngãi, don xuất hiện nhiều nhất trên sông Trà Khúc, sông Vệ, sông Trà Câu… Mỗi mùa nước rút, khi dòng sông hiền hòa để lộ những doi cát dài, người dân lại rủ nhau xuống sông cào don. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự dẻo dai, quen tay và hiểu rõ con nước. Theo những người gắn bó với nghề lâu năm, con don ngon nhất là vào mùa khô, khi nước sông trong, don chắc thịt, ngọt tự nhiên.
Thường vào mùa khô hạn khoảng tháng 4 đến tháng 5, người dân xung quanh hai con sông mới vào mùa cào don. Nhưng có khi vào tháng 7 don cũng xuất hiện nhiều.
Điều làm nên giá trị của con don không nằm ở hình thức mà ở hương vị. Thịt don nhỏ nhưng thơm, ngọt thanh, không tanh gắt mà dịu nhẹ, mang vị phù sa rất riêng của sông Trà. Chính vị ngọt này đã tạo nên linh hồn cho món don Quảng Ngãi - món ăn bình dân nhưng đủ sức níu chân du khách.
Don sau khi cào về được ngâm rửa nhiều lần cho sạch cát, sau đó luộc chín. Nước luộc don trong veo, có vị ngọt tự nhiên, được giữ lại làm nước dùng mang vị ngọt thanh, được người dân đùa vui là thứ “tinh túy” không thể thiếu của món ăn.
Món don truyền thống được chế biến khá giản dị. Don luộc chín, tách lấy phần thịt nhỏ li ti, sau đó xào sơ với hành tím, ớt, tiêu cho dậy mùi. Phần nước luộc được nêm nếm vừa miệng, chan ngập tô don, ăn kèm bánh tráng nướng bẻ vụn, bánh tráng mềm và hành ngò.
Khi thưởng thức, thực khách sẽ cảm nhận rõ sự hòa quyện giữa vị ngọt thanh của don, cái cay nồng của ớt, mùi thơm của hành phi và vị giòn rụm của bánh tráng. Một tô don nóng hổi, đơn sơ nhưng đủ khiến du khách tò mò rồi nhớ mãi.
Với người Quảng Ngãi, don không chỉ là món ăn mà còn là ký ức gắn liền với tuổi thơ và đời sống mưu sinh. Nhiều gia đình ven sông sống nhờ nghề cào don, từ sáng sớm đến trưa nắng gắt vẫn cần mẫn dưới lòng sông.
Mỗi rổ don cào lên là thành quả của mồ hôi, của kinh nghiệm đọc con nước, của sự kiên nhẫn tích góp từng chút một. Vì thế, người dân nơi đây thường gọi don là “lộc trời” - thứ quà mà thiên nhiên ban tặng cho người dân sinh ra, lớn lên ở vùng đất này.
Món don nước ăn cùng bánh tráng có nhiều điểm tương đồng với hến xúc bánh tráng. Cách chế biến cũng tương đối đơn giản, bạn có thể dễ dàng nấu tại nhà cho người thân thưởng thức. Khi don chín chỉ cần đãi lấy ruột, sau đó cho lại vào nước luộc.
Ngày nay, món don Quảng Ngãi đã trở thành đặc sản quen thuộc với du khách. Dọc các tuyến đường ở Quảng Ngãi hay ven sông Trà Khúc, không khó để bắt gặp những quán don bình dân, ghế nhựa thấp, tô don bốc khói nghi ngút. Với giá chỉ từ 20.000 đồng, du khách có thể trải nghiệm món ăn đậm chất địa phương này.
Mỗi quán có một bí quyết riêng trong cách nêm nếm, nhưng nhìn chung vẫn giữ được hương vị truyền thống: ngọt thanh, cay nhẹ, mộc mạc.
Không chỉ ngon miệng, con don còn được đánh giá là thực phẩm lành tính, ít béo, giàu đạm và khoáng chất. Khi đến du lịch ở vùng đất này, don là món khó có thể bỏ qua và luôn được người dân địa phương xếp vào những món nên thử khi ghé Quảng Ngãi.
Món don Quảng Ngãi không cố gắng chiều lòng thực khách bằng vị đậm đà quá mức. Ngược lại, don giữ cho mình vị thanh nhẹ, để người ăn cảm nhận trọn vẹn vị ngọt tự nhiên của sông nước.
Trong hành trình khám phá Quảng Ngãi, nếu đã ngắm biển Mỹ Khê, ghé thăm Lý Sơn hay thưởng thức cá bống sông Trà, du khách đừng quên dành một buổi trưa thong thả để thưởng thức tô don ven sông. Không cần nhà hàng sang trọng, chỉ cần một quán nhỏ, một chiếc ghế thấp, bạn đã có thể cảm nhận trọn vẹn tinh thần ẩm thực Quảng Ngãi.
