Từng là giống quả bản địa gắn bó với đời sống người dân nay xoài tròn Yên Châu bất ngờ "lên đời" thành đặc sản được dân thành phố săn lùng.
Giữa vô vàn loại trái cây được bày bán quanh năm, có những giống quả chỉ xuất hiện chớp nhoáng trong một mùa ngắn ngủi nhưng lại để lại dư vị khiến người ta nhớ mãi. Xoài tròn Yên Châu là một loại quả như thế. Từng là giống cây bản địa gắn bó lâu đời với đời sống của đồng bào vùng núi Tây Bắc, trước kia loại xoài này hầu như chỉ được trồng để ăn trong gia đình, ít ai nghĩ đến chuyện đưa ra thị trường.
Xoài tròn Yên Châu là giống cây mang nguồn gen quý, đã gắn bó với bà con người Thái từ nhiều đời nay tại xã Yên Châu. So với nhiều giống xoài khác, xoài tròn Yên Châu không gây ấn tượng bằng ngoại hình bắt mắt. Quả có kích thước nhỏ, tròn đều, vỏ xanh và thường nhám, trên bề mặt xuất hiện các đốm nâu đen lấm tấm thay vì láng bóng. Khi còn non, vỏ có màu xanh nhạt, thịt xanh trắng.
Xoài tròn Yên Châu là giống xoài bản địa quý hiếm, gắn bó lâu đời với đồng bào người Thái ở Sơn La. Quả nhỏ, tròn, vỏ xanh nhám điểm đốm nâu, không bắt mắt nhưng mang giá trị nguồn gen đặc biệt cần được bảo tồn.
Đến khi chín, vỏ chuyển sang xanh bạc ngà xen lẫn các đốm nâu đen đặc trưng, cùi dày, thịt mịn và có màu vàng cam. Chính hình dáng tròn nhỏ này khiến người dân địa phương quen gọi xoài tròn Yên Châu là "xoài trứng" để dễ phân biệt với các giống xoài khác.
Một điểm đặc biệt của xoài tròn Yên Châu là mùa vụ rất ngắn. Cuối tháng 5, xoài bắt đầu chín rộ và cao điểm thu hoạch rơi vào tháng 6, kéo dài vỏn vẹn khoảng một tháng. Thời gian ngắn ngủi ấy khiến sản lượng luôn ở mức hạn chế, có bao nhiêu bán hết bấy nhiêu.
Nhờ hợp với khí hậu nóng, khô cùng chất đất đỏ đặc trưng của vùng Yên Châu, giống xoài cổ này cho hương vị thơm ngọt, đậm đà hơn hẳn so với xoài trồng ở nhiều nơi khác. Quả không quá nhiều thịt nhưng bù lại có mùi thơm dịu nhẹ, vị ngọt lịm, đậm mà không gắt, không khé cổ. Cách ăn phổ biến là lột vỏ bằng tay rồi thưởng thức trực tiếp. Nhiều người còn cho rằng xoài tròn Yên Châu để trong tủ lạnh ăn sẽ ngon hơn, vị ngọt rõ và cảm giác mát dịu hơn hẳn.
Xoài tròn Yên Châu có mùi thơm dịu nhẹ, vị ngọt lịm nhưng không gắt, thịt mịn, cùi dày vừa phải. Quả nhỏ nên thường được lột vỏ bằng tay ăn trực tiếp; để lạnh càng làm vị ngọt đậm và dễ chịu hơn.
Chị Loan, một người bán hoa quả tại Hà Nội, cho biết: "Quả xoài tròn Yên Châu không nhiều thịt nhưng mùi thơm và vị ngọt rất đặc trưng. Vì quả nhỏ nên khách thường lột vỏ bằng tay rồi ăn luôn. Năm nào đến mùa mình cũng nhập về bán, nhưng giống này số lượng ít, lại chỉ kéo dài trong một tháng nên hàng về đến đâu bán hết đến đó. Xoài nhà mình bán đều là hàng chuẩn, có gắn mác xoài tròn Yên Châu nên rất đắt khách".
Hiện nay, trên các chợ mạng và tại nhiều cửa hàng hoa quả ở Hà Nội, xoài tròn Yên Châu được bán với giá khoảng 40.000-50.000 đồng/kg. So với nhiều giống xoài phổ biến, mức giá này không hề thấp, nhưng vẫn được người tiêu dùng chấp nhận bởi yếu tố đặc sản, nguồn gốc rõ ràng và hương vị khác biệt. Đặc biệt, tâm lý ăn theo mùa khiến nhiều người sẵn sàng mua ngay khi có hàng vì sợ lỡ mùa phải chờ sang năm.
Không chỉ dừng lại ở xoài tươi, các hợp tác xã tại Yên Châu còn đầu tư trang thiết bị để sản xuất xoài tròn sấy dẻo nhằm kéo dài thời gian bảo quản và nâng cao giá trị kinh tế. Những miếng xoài sấy dẻo mềm dai, có màu vàng bắt mắt, giữ được mùi thơm đặc trưng và vị ngọt tự nhiên. Giá bán xoài sấy dẻo hiện vào khoảng 350.000 đồng/kg.
Tại Hà Nội, xoài tròn Yên Châu được bán với giá khoảng 40.000-50.000 đồng/kg. Do mùa thu hoạch ngắn, sản lượng ít nên năm nào loại xoài này cũng trong tình trạng khan hàng, có bao nhiêu bán hết bấy nhiêu.
Từ một loại quả từng ít ai biết đến ngoài phạm vi bản làng, xoài tròn Yên Châu nay đã có chỗ đứng vững chắc trong danh sách đặc sản được dân thành phố yêu thích. Ngoại hình không bắt mắt nhưng hương vị độc đáo, mùa vụ ngắn và câu chuyện nguồn gốc rõ ràng chính là những yếu tố tạo nên sức hút riêng. Xoài tròn Yên Châu cũng là minh chứng cho việc khi các giống cây bản địa được gìn giữ, bảo tồn và phát triển đúng hướng, chúng hoàn toàn có thể mang lại giá trị kinh tế cao và chinh phục được thị trường khó tính.
