Từng là thứ quả mọc trên đồi núi, rụng đầy gốc nhưng chẳng ai nhặt, loại quả “đen sì” này đang trở thành đặc sản được săn lùng ở các thành phố lớn, có thời điểm cháy hàng với mức giá lên tới 100.000-150.000 đồng/kg vẫn có nhiều người tìm mua.
Trám đen là loại cây bản địa, phân bố nhiều ở các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc như Bắc Ninh, Phú Thọ, Tuyên Quang hay một số khu vực của Lạng Sơn và Thái Nguyên. Cây trám thường ra hoa vào khoảng tháng 2, đến tháng 7 bắt đầu cho thu hoạch. Chính đặc điểm theo mùa, không có quanh năm như nhiều loại nông sản khác khiến trám đen càng được coi là “lộc trời”, chỉ xuất hiện trong một khoảng thời gian ngắn.
Trám đen còn được ví là “vàng đen” của núi rừng vì thu hoạch trám không dễ, giá trị kinh tế cao. Khi ăn có vị bùi bùi, béo ngậy, dẻo thơm và hơi chát nhẹ đặc trưng, có thể ăn trực tiếp hoặc làm nguyên liệu chế biến thành nhiều món ngon.
Trước đây, cây trám ít được chăm sóc, phần lớn mọc tự nhiên trên đồi hoặc ven rừng. Quả chín rụng đầy gốc nhưng do chưa được đánh giá đúng giá trị, nhiều gia đình chỉ hái về ăn trong nhà hoặc bỏ mặc cho rụng tự nhiên.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây thì nhu cầu của khách hàng muốn tìm và thử thưởng thức loại trái đặc sản này ngày càng tăng. Do đó, trám đen được săn lùng ở các khu chợ Việt và có nhiều nơi phải đặt hàng trước.
Giá trám đen biến động theo từng năm và phụ thuộc vào chất lượng quả. Nếu như trước đây, trám chỉ dao động ở mức vài chục nghìn đồng mỗi ký thì hiện nay, mức giá phổ biến đã tăng lên 100.000-150.000 đồng/kg. Những lô trám to, bở, được tuyển chọn kỹ có thể được bán với giá 170.000–180.000 đồng/kg. Theo các tiểu thương, dù giá cao nhưng trám đen vẫn thường xuyên trong tình trạng “cháy hàng”, đặc biệt vào cao điểm mùa vụ.
Sở dĩ, trám đen được ví là “vàng đen” và có giá khá đắt đỏ là vì thu hoạch trám không dễ dàng bởi cây cao hàng chục mét, tán rộng. Người hái phải có sức khỏe, sự dẻo dai, kỹ năng leo trèo và nhất là kỹ thuật tỉa khéo léo để tránh gãy cành, làm dập, xước quả.
Quả trám đen phải thu hoạch đúng thời điểm. Nếu hái sớm quá, nhiều quả xanh, ăn chát. Còn hái muộn, quả bị dính nhiều nhựa, giảm độ ngon.
Quả trám sống có vị chát, cần được om hoặc ngâm nước ấm để làm mềm. Nhưng sau khi chế biến, trám đen lại có hương vị đặc biệt, đầu lưỡi sẽ cảm nhận vị bùi, béo, ngậy nhẹ nhưng không gây ngán. Phần cùi mềm, khi nhai có cảm giác dẻo và thơm. Đây cũng là lý do trám đen được dùng để chế biến nhiều món ăn dân dã như trám om chấm muối lạc, xôi trám, nham trám, trám kho cá, kho thịt hay nhồi thịt.
Quả trám ngon nhất khi được đập dập cả hạt, phần nhân nằm dọc hạt trám sẽ ngấm ra thịt quả. Khi kho với thịt hay cá, phần nhân và thịt trắm ngấm đều gia vị, làm món ăn dậy hương thơm và có vị bùi béo lạ miệng.
Tuy nhiên, trám đen trước khi ăn phải rửa sạch, ngâm với nước khoảng 1-2 giờ rồi vớt ra rửa lại cho sạch nhựa, sau đó om cho trám mềm. Để om trám mềm, chỉ cần đun nước vừa nóng hoặc tới độ sôi lăn tăn là cho trám vào và đậy vung kín. Trám sau khi om chín có độ mềm đều tay, dùng dao nhỏ có thể dễ dàng tách hạt.
Sự “lên đời” của trám đen không chỉ thể hiện ở giá bán mà còn ở cách người dân nhìn nhận giá trị của loại cây này. Trước đây, do cây trám mất từ 5-6 năm mới cho thu hoạch nên ít được đầu tư trồng mới. Tuy nhiên, khi trám trở thành mặt hàng có giá trị kinh tế, nhiều hộ dân đã chủ động ươm giống, cải tạo vườn đồi để trồng trám với mục đích thương mại. Theo một số người trồng, mỗi vụ trám có thể mang lại nguồn thu từ vài chục triệu đồng, góp phần cải thiện đáng kể thu nhập.
Bên cạnh giá trị ẩm thực, trám đen cũng được ví là “kho vitamin” tự nhiên. Theo nghiên cứu, trám đen chứa nhiều vitamin C, canxi cùng một số khoáng chất cần thiết cho cơ thể. Hàm lượng vitamin C trong trám được đánh giá cao so với nhiều loại quả thông thường. Ngoài ra, trám đen còn cung cấp chất béo thực vật, protid và các hợp chất chống oxy hóa, có lợi cho tim mạch, xương khớp và hệ hô hấp.
Trên thị trường hiện nay, trám đen được tiêu thụ chủ yếu ở dạng quả tươi theo mùa. Một số cơ sở đã thử nghiệm chế biến trám thành các sản phẩm như trám muối đóng lọ, trám ngâm mắm để kéo dài thời gian sử dụng, song sản lượng chưa nhiều. Người tiêu dùng vẫn có xu hướng chuộng trám tươi, tự sơ chế tại nhà để giữ trọn hương vị.
So với nhiều loại đặc sản khác, trám đen không có hình thức bắt mắt. Tuy nhiên, chính sự mộc mạc, gắn với ký ức làng quê lại và hương vị đặc trưng là yếu tố giúp loại quả này trở thành đặc sản vạn người mê và làm nhiều người tò mò muốn thử.
