Nghệ sĩ gấp giấy Origami và tác phảm “Mã đáo thành công”

Nghệ sĩ Nguyễn Nam Sơn lần đầu biết đến Origami vào năm 2012 qua bộ truyện tranh Hiệp sĩ giấy và lập tức bị thu hút bởi môn nghệ thuật này. Ngày đó, Origami hãy còn là khá lạ lẫm ở Việt Nam nên tài liệu dạy gấp giấy cũng rất hạn chế. Không có nhiều sách, cũng hiếm các cộng đồng chia sẻ chuyên sâu, Sơn đã dành nhiều thời gian trau dồi tiếng Anh, mạnh dạn viết email xin tài liệu, trao đổi trực tiếp với các tác giả Origami ở nước ngoài. Chính sự chủ động ấy đã mở ra cho Sơn cơ hội được giao lưu, học hỏi và kết nối với cộng đồng Origami trên khắp thế giới, từ đó mở rộng tư duy và nâng cao kỹ năng gấp giấy một cách bài bản hơn.

Nghệ sĩ Nam Sơn cho biết, để có một sản phẩm giấy gấp Origami đẹp, ngoài kỹ thuật của nghệ nhân còn cần tới chất liệu giấy. Sơn đã từng bỏ nhiều công để tìm được chất liệu giấy phù hợp. Những ngày hè oi ả, Sơn rong ruổi khắp các cửa hàng trên phố Hàng Mã, thử qua hàng trăm loại giấy khác nhau, từ giấy nhăn bọc hoa, giấy nhún, giấy kraft, cho đến việc tỉ mẩn gỡ từng lớp giấy bạc trong bao thuốc lá. Những trải nghiệm ấy giúp Sơn hiểu sâu hơn về đặc tính của từng loại giấy, đồng thời thôi thúc Sơn tìm kiếm một chất liệu phù hợp với điều kiện và bản sắc Việt Nam để gắn bó lâu dài với Origami.

Nghệ sĩ Nguyễn Nam Sơn.

Một sự trùng hợp đầy duyên phận là quê Nam Sơn ở Lương Sơn, Phú Thọ (Hòa Bình cũ), nơi có xóm Suối Cỏ, xã Cư Yên - một trong những làng nghề làm giấy Dó lâu đời của vùng núi phía Bắc. Sơn nghĩ tại sao không thử đưa giấy Dó vào nghệ thuật Origami. Giấy Dó - loại giấy thủ công truyền thống của Việt Nam, từng được dùng để chép kinh, chép sử, viết sắc phong vua, in tranh Đông Hồ, Hàng Trống hay làm đèn lồng mang trong mình ký ức văn hóa và hơi thở của lịch sử. Với Sơn, việc ứng dụng giấy Dó không chỉ là lựa chọn về mặt chất liệu, mà còn là cách để kết nối đam mê cá nhân với cội nguồn văn hóa, để mỗi tác phẩm gấp giấy không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn kể câu chuyện về bản sắc Việt Nam.

“Origami có xuất xứ từ Nhật Bản, nhưng với tôi, đó là một ngôn ngữ nghệ thuật mở chứ không phải một khuôn mẫu cố định. Một nghệ sĩ Việt hoàn toàn có thể sáng tạo và đưa bản sắc văn hóa Việt Nam vào từng nếp gấp, nếu xuất phát từ sự hiểu biết và tôn trọng cả truyền thống lẫn tinh thần đương đại”, Nam Sơn chia sẻ.

Nhưng, từ ý tưởng đến “Việt hóa” Origami thành công là cả một hành trình tìm tòi, sáng tạo của người nghệ sĩ trẻ. Giấy Dó vốn mềm mại nên Sơn đã phải nhuộm và hồ hỏng hàng trăm tờ giấy để tìm ra tỉ lệ keo sao cho giấy có độ cứng, “ăn nếp” cũng như có màu phù hợp với các tác phẩm của mình. Với một số tác phẩm, Sơn phải bồi nhiều lớp giấy, thậm chí kết hợp một lớp giấy kim loại ở giữa để tăng độ bền, chống ẩm và giữ form lâu dài, để tác phẩm không chỉ là gấp giấy mà tiệm cận với một dạng điêu khắc giấy.

Bên cạnh chất liệu, Sơn còn đưa văn hóa Việt vào tác phẩm Origami thông qua chủ đề và hình tượng. Sơn lựa chọn và đã thành công khi đưa những biểu tượng gắn liền với lịch sử và tâm thức dân tộc vào các tác phẩm của mình. Chẳng hạn, tác phẩm Origami Chim Lạc được lấy cảm hứng từ hình tượng vật tổ của người Việt cổ thời văn hóa Đông Sơn. Với Sơn, Chim Lạc không chỉ là hình ảnh trên trống đồng, mà là biểu tượng linh thiêng của nguồn cội, khát vọng tự do và sự kết nối giữa quá khứ - hiện tại - tương lai của dân tộc.

Hay như tác phẩm Thăng Long lại khai thác hình tượng Rồng phương Đông - biểu trưng cho trí tuệ, sức mạnh nguyên thủy của vũ trụ và sự thịnh vượng. Cái tên “Thăng Long”, nghĩa là “Rồng bay lên”, gắn với sự ra đời của kinh đô năm 1010, là biểu tượng cho tầm vóc và khát vọng vươn lên của đất nước. Khi thực hiện tác phẩm “Thăng Long”, Sơn không tạo hình rồng như một sinh vật dữ dằn, mà là một linh vật mang tinh thần bảo hộ và cân bằng tự nhiên, rất gần với tư duy Á Đông.

Đặc biệt, trước thềm Tết Nguyên đán 2026, Sơn đã cho ra mắt tác phẩm “Mã đáo thành công” tượng trưng cho năm con Ngựa Lửa (Bính thuộc Hỏa) nhưng có mệnh nạp âm Thiên Hà Thủy (nước trên trời), tượng trưng cho sự mạnh mẽ, linh hoạt, có sức sống mãnh liệt vượt qua thử thách. Đó cũng là hình ảnh quen thuộc trong đời sống và mỹ thuật truyền thống Việt Nam, từ làng quê cho tới không gian đô thị hiện đại.

Nguyễn Nam Sơn mong muốn lan tỏa tình yêu văn hóa Việt tới cộng đồng.

Với tác phẩm này, Sơn đã cố gắng lột tả những nét đặc trưng nhất của loài ngựa với đôi chân dài dũng mãnh, thân hình vươn về phía trước và chiếc bờm tung bay trong gió. Sơn tận dụng mặt sau của tờ giấy để tạo sự khác biệt về màu sắc ở phần bờm, móng và đuôi mà không cần tô vẽ thêm, qua đó giữ trọn tinh thần nguyên bản của Origami. Với Sơn, một con ngựa giấy đẹp là khi nó thể hiện được sự hài hòa giữa sức mạnh, kiêu hãnh và tự do với nét mềm mại - được gói gọn trong dáng phi nước đại, thân hình cơ bắp và đôi mắt sâu thẳm mang một tâm hồn kiên định, giàu cảm xúc.

Sơn chia sẻ, mỗi tác phẩm Origami là một cuộc đối thoại giữa kỹ thuật gấp giấy Nhật Bản và bản sắc văn hóa Việt Nam. Trong nghệ thuật nói chung và cái đẹp nói riêng, thật ra không có một tiêu chuẩn cố định, bởi bản chất của nghệ thuật là sáng tạo và tôn vinh cái đẹp theo cách riêng. Sơn không cố gắng “Nhật hóa” mình, mà chọn cách kể câu chuyện Việt bằng một ngôn ngữ nghệ thuật mang tính toàn cầu, để khi nhìn vào đó, người xem có thể cảm nhận được tinh thần, ký ức và hơi thở của văn hóa Việt Nam trong từng nếp gấp giấy.

Trong năm Bính Ngọ này, Sơn cho biết, những chú ngựa giấy không chỉ là tác phẩm nghệ thuật mà còn là dấu mốc cho một chặng đường trưởng thành của anh. Sau những nỗ lực và thành tựu đã đạt được trong thời gian qua - từ việc đưa Origami giấy dó Việt Nam ra các không gian triển lãm, giao lưu với cộng đồng Origami trong và ngoài nước, cho đến việc từng bước khẳng định dấu ấn cá nhân - Sơn muốn đi xa hơn, bền bỉ hơn với con đường mình đã chọn.

Năm 2026, Sơn dự định sẽ tổ chức nhiều triển lãm và workshop hơn, đặc biệt hướng tới các bạn trẻ và những người lần đầu tiếp cận với Origami. Sơn mong muốn Origami không chỉ được nhìn như một thú chơi gấp giấy, mà là một hình thức nghệ thuật nghiêm túc, nơi kỹ thuật quốc tế có thể hòa quyện với chất liệu và tinh thần văn hóa Việt Nam. Với Sơn, mỗi buổi triển lãm, mỗi workshop không chỉ là nơi trưng bày tác phẩm, mà còn là dịp để lan tỏa tình yêu văn hóa, khơi gợi sự trân trọng với di sản và truyền cảm hứng sáng tạo cho thế hệ trẻ.

“Tôi tin rằng, khi nghệ thuật được chia sẻ và kết nối, những nếp gấp nhỏ bé ấy có thể mang theo những giá trị lớn lao và bền vững”, Sơn nói.