Theo các chuyên gia, những đứa trẻ tài năng thiên bẩm thường thể hiện 3 đặc điểm chung.
Thực tế, di truyền tạo ra một khung tiềm năng ban đầu, quy định những giới hạn nhất định về cấu trúc não bộ, tốc độ xử lý thông tin hay khả năng tiếp nhận, nhưng việc những tiềm năng ấy được kích hoạt đến đâu lại phụ thuộc lớn vào môi trường sống mà trẻ lớn lên.
Cách bố mẹ trò chuyện với con, mức độ khuyến khích tư duy độc lập, cơ hội để trẻ đặt câu hỏi, thử sai và khám phá… đều góp phần định hình năng lực trí tuệ theo thời gian. Một đứa trẻ được lắng nghe, khích lệ sẽ dần hình thành khả năng phân tích, sáng tạo và giải quyết vấn đề... những yếu tố cốt lõi của “trí thông minh” trong đời sống thực tế.
Ngược lại, ngay cả những trẻ có nền tảng di truyền tốt cũng có thể bị kìm hãm nếu lớn lên trong môi trường áp đặt, ít giao tiếp, câu hỏi bị xem là phiền phức và sai phạm bị quy kết thành kém cỏi. Trí thông minh, vì thế, không phải là một con số cố định được thừa hưởng trọn vẹn từ bố mẹ, mà là một quá trình phát triển động, chịu tác động liên tục của giáo dục, trải nghiệm và tương tác xã hội.
Hiểu được điều này giúp bố mẹ bớt ám ảnh bởi “gen thông minh” và tập trung hơn vào điều thực sự nằm trong tầm tay mình: tạo ra một môi trường đủ an toàn và giàu kích thích để con có cơ hội phát huy tối đa năng lực vốn có. Theo các chuyên gia, những đứa trẻ tài năng thiên bẩm thường thể hiện 3 đặc điểm chung.
Trẻ có khả năng tập trung cao thường tiến xa hơn
Khả năng tập trung sâu cho phép não bộ kích hoạt đồng thời nhiều vùng liên quan đến ghi nhớ, phân tích và suy luận. Khi trẻ đắm mình vào một hoạt động như xếp hình, vẽ tranh hay đặt câu hỏi về thế giới xung quanh, não không chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động, mà còn liên tục so sánh, thử nghiệm và điều chỉnh. Chính quá trình xử lý lặp đi lặp lại này giúp các kết nối thần kinh trở nên dày đặc và bền vững hơn.
Điều quan trọng là sự tập trung này không phải bẩm sinh, cũng không đồng nghĩa với việc trẻ luôn ngoan ngoãn hay ít hiếu động. Nhiều trẻ trông có vẻ “khó ngồi yên” lại có khả năng tập trung rất cao nếu được đặt trong một môi trường phù hợp với hứng thú và nhịp phát triển của mình. Ngược lại, việc ép trẻ phải ngồi im, làm theo khuôn mẫu khi chưa sẵn sàng có thể làm tiêu hao năng lượng tập trung, khiến trẻ chán nản và mất dần động lực học hỏi.
Vì vậy, thay vì vội vàng đánh giá trí thông minh qua sự ngoan ngoãn bề ngoài, bố mẹ cần quan sát khi nào và trong hoàn cảnh nào trẻ có thể tập trung lâu nhất. Việc bảo vệ những khoảng thời gian “đắm chìm” ấy, hạn chế ngắt quãng không cần thiết và tôn trọng nhịp tập trung tự nhiên của trẻ chính là cách nuôi dưỡng trí tuệ hiệu quả hơn bất kỳ phương pháp nhồi nhét nào.
Theo thời gian, những phút giây tập trung tưởng như nhỏ bé đó sẽ tích lũy thành lợi thế tư duy rõ rệt, tạo nên sự khác biệt bền vững trong khả năng học hỏi và giải quyết vấn đề của trẻ.
Sự sáng tạo quyết định mức độ thành công của một đứa trẻ trong tương lai
Thực tế, sai lầm là nguyên liệu thô để não bộ học hỏi. Khi trẻ thử một cách làm mới và nhận ra nó chưa hiệu quả, não không “thất bại” mà đang ghi nhận sự khác biệt giữa kỳ vọng và kết quả. Chính khoảnh khắc đó kích hoạt các vùng não liên quan đến điều chỉnh chiến lược, linh hoạt nhận thức và tư duy phản biện – những năng lực cốt lõi của trí thông minh bậc cao.
Việc vội vàng sửa sai, đưa ra đáp án đúng ngay lập tức có thể giúp trẻ hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn, nhưng đồng thời tước đi cơ hội quý giá để trẻ tự suy nghĩ. Lâu dần, trẻ quen với việc chờ người lớn xác nhận, thay vì tự tin khám phá và chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình. Khi câu trả lời “chuẩn” trở thành mục tiêu duy nhất, quá trình tư duy phía sau câu trả lời đó bị xem nhẹ.
Ngược lại, một môi trường cho phép trẻ thử – sai – sửa giúp trẻ hiểu rằng giá trị của học tập nằm ở quá trình, không chỉ ở kết quả. Trẻ học cách đặt giả thuyết, kiểm chứng, điều chỉnh và kiên nhẫn theo đuổi ý tưởng. Đây cũng chính là cách các nhà khoa học, nghệ sĩ và những người đổi mới tư duy vận hành trong suốt cuộc đời họ.
Vì vậy, thay vì hỏi “Con làm đúng chưa?”, bố mẹ có thể thử hỏi “Con nghĩ gì khi làm theo cách này?” hoặc “Nếu thử một hướng khác thì sẽ ra sao?”. Những câu hỏi mở nhằm bảo vệ sự tò mò bẩm sinh, nuôi dưỡng một kiểu trí thông minh linh hoạt, nền tảng để trẻ học sâu, học lâu và sáng tạo trong tương lai.
Sức khỏe thể chất thực sự ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ của trẻ
Nhiều phụ huynhcho rằng: “Chỉ cần con học giỏi, việc ít vận động một chút cũng không đáng lo.” Nghe qua có vẻ hợp lý, nhưng xét dưới góc độ sinh lý học và khoa học thần kinh, đây lại là một quan niệm sai lệch.
Trong quá trình vận động, não bộ không hề “nghỉ ngơi” mà ngược lại, còn hoạt động mạnh mẽ hơn. Cơ thể tiết ra nhiều chất dẫn truyền thần kinh và yếu tố tăng trưởng thần kinh, giúp tăng cường kết nối giữa các tế bào não. Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ phản xạ, khả năng ghi nhớ và năng lực tư duy của trẻ. Vận động không lấy đi trí thông minh, mà chính là một trong những cách nuôi dưỡng trí thông minh hiệu quả nhất.
Nếu quan sát kỹ, bố mẹ sẽ nhận ra rằng không ít trẻ có năng khiếu thể thao nổi bật cũng đồng thời sở hữu khả năng học tập tốt và tư duy linh hoạt. Ngược lại, trẻ em thiếu vận động, ngồi học trong thời gian dài thường dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, đầu óc chậm chạp, khả năng tập trung kém, dẫn đến hiệu quả học tập thấp hơn dù thời gian học nhiều.
Vậy bố mẹ nên làm gì trước thực tế này? Câu trả lời thực ra không hề phức tạp.
Trước hết, hãy nhìn nhận vai trò của gen di truyền một cách tỉnh táo. Di truyền có ảnh hưởng, nhưng nó giống như một “bản thiết kế khung”. Sự phát triển thực sự của trí tuệ phụ thuộc vào cách đứa trẻ được nuôi dưỡng, vận động và trải nghiệm sau khi chào đời. Thay vì lo lắng con có “thông minh sẵn” hay không, hãy tập trung vào những yếu tố có thể tác động.
Thứ hai, giúp trẻ xây dựng một lối sống lành mạnh: sinh hoạt điều độ, ngủ đủ giấc và duy trì vận động phù hợp mỗi ngày. Những thói quen đơn giản này lại là nền móng quan trọng để não bộ phát triển bền vững. Khi cơ thể khỏe mạnh và ổn định, khả năng nhận thức mới có điều kiện phát huy tối đa.
Cuối cùng, hãy bảo vệ sự tập trung và tinh thần sáng tạo của trẻ. Khi trẻ đang say mê chơi đùa hay khám phá, đừng vội ngắt quãng hoặc sửa sai. Nhiều năng lực quan trọng không được hình thành từ việc “dạy đúng”, mà từ quá trình trẻ tự thử nghiệm, lặp lại và điều chỉnh trong môi trường tự do nhưng an toàn.
Vì vậy, giới hạn của trí thông minh không phải là một canh bạc do gen quyết định. Điều quan trọng hơn cả trẻ được vận động đầy đủ, có khả năng tập trung, dũng cảm khám phá và có một môi trường cho phép mình phát triển từng bước hay không.
